Robbedoes is niet alleen een populaire stripfiguur, het is ook een stripmagazine dat bestaat van 1938 tot 2005. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kan het blad tot 1943 blijven verschijnen. Daarbij balanceren de makers tussen de censuur door de Duitse bezetter en uitingen van klein verzet.
Robbedoes is een publicatie van uitgeverij Dupuis uit Marcinelle, die eerst de Franstalige versie Spirou uitgeeft. Enkele maanden later ontstaat de Nederlandstalige variant Robbedoes. De drukkerij van Dupuis in de Antwerpse Ommeganckstraat is het Vlaamse verdeelcentrum van dat magazine. De stad komt ook voor in verhalen. Als Robbedoes thuiskomt na een avontuur in het buitenland, is dat in een stad die aan Antwerpen doet denken. In de Franstalige strips arriveert Spirou – zoals Robbedoes in het Frans heet – in Brussel.
De cover van het bevrijdingsnummer van Robbedoes. © Robbedoes, jaargang 1, aflevering 241, 5 oktober 1944 – collectie Koninklijke Bibliotheek van België (KBR)
Continuïteit en normaliteit
“Robbedoes is een vrolijk, avontuurlijk jeugdblad”, vertelt Robbe Schroyens die aan de KU Leuven een masterscriptie schreef over de oorlogsjaren van het magazine. “Het blad wordt sterk beïnvloed door de Amerikaanse strips. Maar tijdens de Tweede Wereldoorlog verwijdert de censuur alles wat te Amerikaans, kapitalistisch of niet Duits is uit het blad. Samen met de papierschaarste zorgt dat ervoor dat het blad dunner en soberder wordt. Tegelijk creëert dat ook kansen voor jong en lokaal talent. In een tijd van chaos probeert Robbedoes de jonge lezers continuïteit en normaliteit te bieden. De werknemers van Dupuis hebben dan weer werkzekerheid en worden beschermd tegen de verplichte tewerkstelling in Duitsland.”
Voor uitgeverij Dupuis is Robbedoes meer dan een avontuurlijke stripheld. Robbe Schroyens verwijst naar de Belgische katholieke traditie. “Robbedoes en zelfs ook Kuifje dienen als een soort moreel kompas, als een rolmodel. Ze zijn moedig, loyaal en rechtvaardig. Maar vergeleken met figuren als Superman zijn ze niet agressief of autoritair. Zo zijn ze voor kinderen een herkenbaar voorbeeld van hoe die zich als individu kunnen verhouden tot de macht en het onrecht waarmee ze worden geconfronteerd. Door slimheid, humor en morele standvastigheid kunnen ze omgaan met de situatie waarin ze belanden.”
Op 5 oktober 1944 brengt Dupuis een bevrijdingsnummer van Robbedoes uit. Daarin wordt onder meer verwezen naar de weggevoerde en ondergedoken medewerkers. © Robbedoes, jaargang 1, aflevering 241, 5 oktober 1944 – collectie Koninklijke Bibliotheek van België (KBR)
“Door het magazine te blijven publiceren, zit uitgeverij Dupuis in een grijze zone. Men opereert binnen de censuur. In de strips verschijnen pro-Duitse elementen, opvallend genoeg meer in Robbedoes dan in Spirou. Zo heeft het kruiswoordraadsel in Robbedoes op een bepaald moment de vorm van een hakenkruis. Daartegenover staat dat Robbedoes in een bepaald verhaal leert buikspreken, wat dan weer een knipoog is naar de propaganda. En op zijn rechtvaardige en moreel verantwoorde manier geeft Robbedoes anderen een stem. De oorlog is zelden expliciet aanwezig, maar is eerder voelbaar in thema's als ontsnapping, avontuur en kameraadschap.”
Beelden zeggen meer
“In het magazine Robbedoes is er sprake van een cultureel, maar niet van een frontaal verzet, vooral via de beeld- en de vertelstructuur. Denk aan domme en tirannieke vijanden waarvan de helden niet per se winnen door geweld, maar eerder door vindingrijkheid. Op een voorzichtige manier wordt er gelachen met de autoriteit, zoals met de avondklok. Maar het uit zich ook in dubbele bodems die misschien niet door kinderen worden opgepikt, maar wel door hun ouders. Wat niet gezegd kan worden, kan soms wel getekend worden. Tekeningen glippen makkelijker door de mazen van het censurerende net. Zo zitten de figuren Baard en Kale op een bepaald moment vast op een eiland. Als ze bijna dood zijn, passeert er een boot. De kapitein van de boot lijkt sprekend op Stalin. Die strip wordt gepubliceerd net na het einde van de slag van Stalingrad, die de ommekeer is in de oorlog. Door de redder in het verhaal op Stalin te laten lijken, speelt Dupuis in op de actualiteit.”
“In een Amerikaans Superman-verhaal lijken de hoofdrolspelers sprekend op Lenin, Hitler en Churchill. Ze spelen een rol die refereert aan de geopolitieke gebeurtenissen, waarbij Superman zorgt voor rede en orde. In Robbedoes neemt Dupuis dat verhaal over, maar hij haalt er alle oorlogssymboliek uit. Dat doet hij omwille van de Duitse censuur, maar ook om jongeren van de oorlog af te leiden.”
De 'Eerewet' van de Robbedoesvrienden schrijft onder meer trouw aan God, vaderland en taal voor. © Robbedoes, jaargang 1, aflevering 241, 5 oktober 1944 – collectie Koninklijke Bibliotheek van België (KBR)
“In het begin van de oorlog komen er minder verzetsboodschappen of -elementen in het magazine voor. Men neigt meer naar de collaborerende kant, om het zwart-wit voor te stellen. Maar geleidelijk aan, zeker na de slag van Stalingrad, keren de oorlogskansen en evolueert Robbedoes naar de andere kant.”
Censuur bovenop de censuur
Met de Robbedoesvrienden – Amis de Spirou sticht Dupuis een gemeenschap van jonge lezers die erg actief is met lezersbrieven. “In tijden waarin alle jeugdbewegingen buiten de Hitlerjugend verboden zijn, bieden de Robbedoesvrienden een mentale schuilplaats. Er wordt gelachen, bijvoorbeeld met de avondklok. Dat maakt Robbedoes zo waardevol als bron: het laat zien hoe volwassenen kinderen proberen te beschermen, zonder expliciet te zijn. Het magazine zorgt voor een filter, een censuur bovenop de censuur van de Duitse bezetter.”